Qaran iyo qof
Keebaa Ciidanka quudiyay, keebaa Shaqsiyaad quudiyay ?
Keebaa ciidanka dumiyay, keebaa shaqsiyaad dumiyay ?
Jaantuska Kharashaadka Dowladda Federaalka Soomaaliya 2020–2024: Isbarbardhig, Khaladaad Qorsheyn & Saameynta Amniga iyo Adeegyada Bulshada
Intii u dhaxaysay 2020 iyo 2024, miisaaniyadda Dowladda Federaalka Soomaaliya (DFS) waxay soo bandhigtay isbeddelo culus oo muujinaya daciifnimo ku timid mudnaantii qaranka, gaar ahaan dhanka amniga, adeegyada bulshada, iyo maareynta dhaqaalaha. Qiyaasaha laga helay website-ka Wasaaradda Maaliyadda waxay muujinayaan isku dheellitirnaan la’aan weyn oo ka muuqata meelaha la geliyey miisaaniyadda iyo baahida dhabta ah ee dalka.
1. Miisaaniyadda La-talinta oo kor u kacday 800%
Sanadka 2020:
• Kharashka La-talinta: $13.4 milyan.
Sanadka 2024:
• Kharashka La-talinta: $81.1 milyan.
• Koror: ku dhowaad 800% ah.
Kororka noocaan ah wuxuu muujinayaa in dowladdu ku tiirsanaatay la-talin aan laga helin natiijo muuqata, xilli adeegyada bulshada iyo amniga ay ahaayeen meelaha ugu baahan ee mudnaanta koowaad leh.
Waxay sidoo kale ka tarjumaysaa:
• Qorshe la’aan,
• Daciifnimo maamulka gudaha ah,
• Iyo awood-darro ay dowladda u leedahay dhismaha qorshe qaran oo cilmiyeysan.
2. Kharashaadka Hawlgalada Ciidamada oo hoos u dhacay 50%
Sanadka 2020:
• Hawlgalada Ciidamada: $10.2 milyan.
Sanadka 2024:
• Hawlgalada Ciidamada: $5.59 milyan.
• Hoos u dhac: ku dhow 50%.
Hoos u dhaca ku yimid miisaaniyadda ciidamada wuxuu soo beegmay xilli dagaalka ka dhanka ah Al-Shabaab uu galay marxalad adag, iyadoo:
• Deegaanno laga soo baxay,
• Khawaarijtu dib u qabsatay dhulkii laga xoreeyay,
• Dagaalkuna u muuqday mid gaabis noqday.
Qaran nabad darro ku jira wuxuu u baahan yahay in mudnaanta koowaad la siiyo amniga, waana halka ay DFS ku fashilantay.
3. Adeegyada Bulshada oo aan Miisaaniyad Heli Karin
Isbitaalka Banaadir iyo xarumo kale oo caafimaad oo muhiim u ah bulshada:
• Ma helaan miisaaniyad sanadle ah oo joogto ah.
Tani waxay ka dhigan tahay:
• In caafimaadku ku jiro hoos u dhac,
• In adeegyada muhiimka ah ay ku tiirsan yihiin NGO-yo iyo deeqo dibadeed,
• Iyo in shacabka oo bixiyey cashuur kordhay aysan helin adeeg u qalma.
4. Cashuur kordhay, Miisaaniyad aan kordhin
Wasaaradda Maaliyaddu waxay soo rogtay:
• Boqolaal cashuur oo cusub,
• %5 cashuur iibka ah,
• Kordhin cashuureed lagu doonayey in miisaaniyadda loo kordhiyo $2B.
Laakiin weli:
• Miisaaniyadda guud kuma aysan kordhin sidii la filayey,
• Kharashaadka muhiimka ahna lama hor marin,
• Halkii $1B laga gaari lahaa $2B, waxaa muuqata miisaaniyad istaagtay oo aan kor u kicin.
Tani waxay muujineysaa:
1. In cashuuraha la qaado aan loogu talo galin adeeg bulsho,
2. Inaysan jirin qorshaha bulshada ku soo laabanaya,
3. In dowladdu ka shaqeyso lacag urursi, halkii ay ka shaqeyn lahayd qorshe qaran.
5. Gunaanad: Khaladaadka Qorsheynta & Dhibaatooyinka ka dhashay
Dalka waxaa ka jira:
• Qorsheyn maaliyadeed oo aan ku dhisnayn cilmi iyo mudnaan,
• Miisaaniyad aan laga tarjumayn baahida qaranka,
• Cashuur kordhay oo aan adeeg ku iman,
• Dagaal horey loogu guuleysan lahaa oo la fashiliyay,
• Iyo adeegyo bulshada aasaasi u ah oo aan la maalgelin.
Dalka waxaa haysta dowlad xisaab xumo iyo qorshe la’aan u badan, taas oo horseeday:
• hoos u dhac amni,
• lumis kalsooni dadweyne,
• iyo kala fogaansho u dhaxeeya dowladda iyo shacabka.
Waxa kaliya ee horumar keeni kara waa:
1. Miisaaniyad ku saleysan mudnaan (Priority-based budgeting)
2. Awoodsiinta ciidamada
3. Maalgelinta caafimaadka, waxbarashada & adeegyada bulshada
4. La-dagaalanka musuqmaasuqa iyadoo la furayo daahfurnaan
5. Dhismaha hay’adaha dhaqaalaha iyo qorsheynta qaranka